Delivery Challan Mhanje Kay? फॉरमॅट, नियम आणि GST Rules 2026
Delivery challan mhanje kay? विनाविक्री माल पाठवताना, job work, exhibition किंवा branch transfer साठी हेच डॉक्युमेंट लागतं. संपूर्ण मराठी गाईड.
On this page
Key takeaways
- CGST Rules च्या Rule 55 अंतर्गत delivery challan अशा मालाची हालचाल नोंदवतं जिथे कोणतीही विक्री होत नाही: job work, approval, exhibition, branch transfer आणि सॅम्पल.
- Challan वर GST आकारला जात नाही, पण consignment value ₹50,000 पेक्षा जास्त असेल तर e-way bill तरीही बंधनकारक आहे.
- Job work साठी पाठवलेला माल 1 वर्षाच्या आत परत यायला हवा (capital goods साठी 3 वर्षे), अन्यथा principal ला tax invoice जारी करून व्याजासह GST भरावा लागतो.
- Challan ची स्वतंत्र number series असावी लागते, आणि त्यात invoice सारखीच mandatory fields लागतात: HSN, quantity, value, place of supply आणि signature.
GST मध्ये Delivery Challan Mhanje Kay?
डिलिव्हरी चलन म्हणजे काय, याचं थेट उत्तर असं आहे की विक्रीव्यतिरिक्त इतर कारणांसाठी माल एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पाठवला जातो, तेव्हा जारी केलं जाणारं डॉक्युमेंट म्हणजे delivery challan. tax invoice ही taxable supply ची नोंद असते, तर delivery challan फक्त मालाची हालचाल नोंदवतं, जिथे त्या क्षणी कोणतीही विक्री होत नसते: उदाहरणार्थ job work साठी माल पाठवणं, प्रॉडक्ट exhibition मध्ये नेणं, approval वर माल पाठवणं, किंवा स्वतःच्याच branches दरम्यान stock transfer करणं.
GST मध्ये delivery challan ला CGST Rules च्या Rule 55 मध्ये स्वतंत्रपणे स्थान दिलं आहे. काही प्रकारच्या goods movement साठी ते कायदेशीरदृष्ट्या आवश्यक आहे. योग्य डॉक्युमेंटशिवाय, म्हणजे invoice किंवा delivery challan शिवाय माल नेल्यास चेकपोस्टवर वाहन अडवलं जाऊ शकतं आणि Section 129 अंतर्गत दंड लागू शकतो. मालाची value ₹50,000 पेक्षा जास्त असेल, तर delivery challan सोबत e-way bill देखील आवश्यक आहे.
myBillPlease मध्ये आम्ही ज्या 8 document types ना सपोर्ट करतो, त्यातलं एक delivery challan आहे. योग्य फॉरमॅटमध्ये challan तयार करा, पाठवलेल्या आणि परत आलेल्या मालाचा मागोवा ठेवा, आणि GST compliance साठी संपूर्ण नोंद सांभाळा. रचना पाहण्यासाठी मोफत delivery challan format टेम्प्लेट डाउनलोड करा, किंवा टॅक्सशी संबंधित कोणत्याही गणनेसाठी आमचं GST calculator वापरा.
खाली delivery challan विषयीची प्रत्येक महत्त्वाची गोष्ट मराठीत दिली आहे: challan कधी जारी करायचं, mandatory format काय आहे, त्याचे GST implications काय आहेत, आणि delivery challan इतर डॉक्युमेंट्सपेक्षा कसं वेगळं आहे.
Delivery Challan कधी जारी करावं (Tax Invoice नाही)
CGST Rules चा Rule 55 या परिस्थिती सांगतो
- Job work साठी पाठवलेला माल: प्रोसेसिंगसाठी job worker कडे पाठवलेला कच्चा माल किंवा semi-finished goods
- Job work मधून परत आलेला माल: job worker कडून परत आलेला तयार किंवा प्रोसेस केलेला माल
- Approval किंवा sale-or-return तत्त्वावर पाठवलेला माल: ग्राहक खरेदीचा निर्णय घेण्याआधी माल तपासून पाहतो
- Exhibition किंवा ट्रेड फेअरसाठी पाठवलेला माल: प्रदर्शनाचं सामान, जे कार्यक्रमात विकलं जाऊ शकतं किंवा नाहीही
- Branch transfer किंवा stock transfer: एकाच राज्यात स्वतःच्याच गोदामांदरम्यान किंवा branches दरम्यान माल हलवणं
- मोफत सॅम्पल म्हणून पाठवलेला माल: पारखण्यासाठी संभाव्य ग्राहकांना दिलेलं प्रमोशनल सामान
- पाइपलाइनमधून वाहून नेली जाणारी liquid gas: continuous supply साठीची विशेष तरतूद
- Semi-knocked down किंवा completely knocked down माल: सुट्या भागांत पाठवलेलं सामान, जे पोहोचण्याच्या ठिकाणी जोडलं जातं
Delivery Challan आणि Tax Invoice मधील फरक (आणि Bill of Supply)
तीन वेगवेगळ्या परिस्थितींसाठी तीन डॉक्युमेंट
| Delivery Challan | Tax Invoice | Bill of Supply | |
|---|---|---|---|
| उद्देश | विक्रीशिवाय मालाची हालचाल | माल किंवा सेवांची taxable विक्री | Exempt किंवा composition supply |
| GST लागतो | नाही, ही विक्री नाही | होय, CGST+SGST किंवा IGST | नाही, exempt किंवा composition |
| घेणाऱ्याला ITC | नाही, ही खरेदी नाही | होय, ITC claim करता येते | नाही |
| GSTR-1 मध्ये रिपोर्ट | नाही | होय, Tables 4/5/7 | नाही |
| GST नियम | Rule 55 CGST Rules | Section 31 CGST Act | Section 31(3)(c) |
| E-way bill लागतो | होय, जर value ₹50,000 पेक्षा जास्त | होय, जर value ₹50,000 पेक्षा जास्त | होय, जर value ₹50,000 पेक्षा जास्त |
| नेहमीचा वापर | Job work, exhibition, approval | नियमित B2B आणि B2C विक्री | Composition dealers, exempt माल |
| Number series | स्वतंत्र challan series (DC-001) | Invoice series (INV-001) | Bill series (BOS-001) |
Delivery Challan Format: आवश्यक फील्ड्स
CGST Rules चा Rule 55(1) delivery challan साठी ही फील्ड्स ठरवतो:
1. तारीख आणि क्रमांक: Invoice पेक्षा वेगळ्या series मधला क्रमवार challan क्रमांक. जारी करण्याची तारीख.
2. पाठवणाऱ्याचे तपशील: Consignor म्हणजे माल पाठवणाऱ्याचं नाव, पत्ता आणि GSTIN.
3. घेणाऱ्याचे तपशील: Consignee म्हणजे माल घेणाऱ्याचं नाव, पत्ता आणि GSTIN (नोंदणीकृत असल्यास).
4. HSN code: पाठवल्या जाणाऱ्या प्रत्येक आयटमचा HSN code. अट invoice सारखीच आहे, टर्नओव्हरनुसार 4 किंवा 6 अंकी.
5. मालाचं वर्णन: काय पाठवलं जात आहे, हे स्पष्टपणे ओळखता आलं पाहिजे.
6. प्रमाण: युनिटची संख्या, वजन, किंवा इतर कोणतंही माप.
7. Taxable value: टॅक्स लागत नसला, तरी मालाची value लिहिणं आवश्यक आहे. Value ₹50,000 पेक्षा जास्त असल्यास e-way bill तयार करण्यासाठी हाच आकडा कामी येतो.
8. टॅक्स दर आणि रक्कम: GST लागू असेल (challan मध्ये हे क्वचितच घडतं), तर टॅक्स दाखवा. बहुतांश challan मध्ये हे शून्य असतं किंवा N/A लिहिलं जातं.
9. Place of supply: ज्या राज्यात माल डिलिव्हर होत आहे ते राज्य.
10. स्वाक्षरी: पाठवणाऱ्याचा authorised signatory.
सर्व फील्ड्स आधीच सेट केलेलं आमचं मोफत delivery challan format टेम्प्लेट डाउनलोड करा. myBillPlease मध्ये document type मध्ये Delivery Challan निवडा, सर्व mandatory fields आपोआप मिळतात आणि नंबरिंगही ऑटोमॅटिक होते.
Job Work साठी Delivery Challan: विशेष नियम
Delivery challan जारी करण्याचं सर्वात सामान्य कारण job work हेच आहे. प्रोसेसिंगसाठी तुम्ही कच्चा माल एखाद्या job worker कडे पाठवता (जसं शिंप्याकडे कापड किंवा fabricator कडे मेटल), तेव्हा त्या हालचालीची नोंद job work challan द्वारेच ठेवली जाते.
परत येण्याची मुदत
Job work साठी पाठवलेला माल पाठवल्याच्या तारखेपासून 1 वर्षाच्या आत परत यायला हवा (capital goods साठी 3 वर्षे). या मुदतीत माल परत आला नाही, तर पाठवणाऱ्याला tax invoice जारी करावं लागेल आणि माल विकल्यासारखा GST भरावा लागेल. Compliance च्या दृष्टीने हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे: सर्व खुले challan ट्रॅक करा आणि वेळेत परतावा होईल याची खात्री करा.
ITC-04 फाइलिंग: तुम्ही job work साठी माल पाठवत असाल, तर ITC-04 दर तिमाहीला फाइल करणं आवश्यक आहे (₹5 कोटींपर्यंतच्या टर्नओव्हरसाठी वार्षिक). या रिटर्नमध्ये पाठवलेला माल, परत आलेला माल, आणि job worker च्या जागेवरून थेट झालेली कोणतीही supply रिपोर्ट होते. Delivery challan चे तपशील इथेच ITC-04 मध्ये जातात.
Job worker च्या जागेवरून supply: तयार माल job worker च्या ठिकाणाहून थेट तुमच्या ग्राहकाला पाठवला जात असेल, तर tax invoice तुम्ही जारी करता, पण delivery challan मध्ये (आणि e-way bill मध्ये) डिस्पॅचचं ठिकाण म्हणून job worker चा पत्ता दिसतो.
myBillPlease मध्ये delivery challan सोबत job work चा स्टेटसही ट्रॅक होतो: पाठवलं, प्रोसेसमध्ये, परत आलं. 1 वर्षाच्या डेडलाइनजवळ पोहोचलेले सर्व खुले challan तुम्हाला एकाच ठिकाणी दिसतात, म्हणजे मुदत संपण्याआधी तुम्ही कारवाई करू शकता. यामुळे परत न आलेल्या job work मालावर अचानक येणाऱ्या टॅक्स दायित्वापासून बचाव होतो.
Delivery Challan आणि E-Way Bill: महत्त्वाचे मुद्दे
माल delivery challan सोबत जातो आणि consignment value ₹50,000 पेक्षा जास्त असते, तेव्हा e-way bill आवश्यक आहे, ती विक्री नसली तरीही.
E-way bill मधील document type: E-way bill तयार करताना document type मध्ये 'Delivery Challan' निवडा. Invoice क्रमांक नाही, तर challan क्रमांक आणि तारीख भरा.
Supply type: Job work साठी supply type मध्ये 'Others' आणि sub-type मध्ये 'For Job Work' निवडा. Exhibition साठी 'Others, For Exhibition' निवडा. योग्य e-way bill तयार होण्यासाठी हे वर्गीकरण महत्त्वाचं आहे.
वैधता: Delivery challan च्या e-way bill ची वैधता invoice सारख्याच अंतरावर आधारित नियमांनी ठरते: 200 km पर्यंत 1 दिवस, 200-400 km साठी 3 दिवस, आणि पुढे याच पद्धतीने.
परतीचा प्रवास: Job work किंवा exhibition मधून माल परत येताना परतीच्या प्रवासासाठी नवं delivery challan आणि नवं e-way bill लागतं. जुनं challan फक्त बाहेर जाणारी हालचाल कव्हर करतं.
Frequently asked questions
- GST मध्ये delivery challan mhanje kay?
- Rule 55 अंतर्गत, विक्रीव्यतिरिक्त इतर कारणांसाठी माल पाठवला जातो तेव्हा जारी केलं जाणारं डॉक्युमेंट म्हणजे delivery challan. Job work, exhibition, approval, branch transfer किंवा मोफत सॅम्पलची हालचाल ते नोंदवतं आणि त्यावर GST आकारला जात नाही, कारण इथे taxable supply होतच नाही. मालाची value ₹50,000 पेक्षा जास्त असल्यास सोबत e-way bill देखील आवश्यक आहे.
- Tax invoice ऐवजी delivery challan कधी जारी करावं?
- माल जात असेल पण विक्री होत नसेल तेव्हा delivery challan जारी करा: job worker ला कच्चा माल पाठवणं, exhibition किंवा ट्रेड फेअर, approval किंवा sale-or-return, स्वतःच्या branches दरम्यान stock transfer, आणि मोफत सॅम्पल. Tax invoice फक्त taxable supply होते तेव्हाच जारी करा; चुकीचं invoice विनाकारण टॅक्स दायित्व उभं करतं आणि खरेदीदार चुकून ITC claim करू शकतो.
- Delivery challan वर GST लागतो का?
- सर्वसाधारणपणे नाही, कारण challan विक्रीशिवाय होणारी हालचाल नोंदवतं. दोन अपवाद आहेत: approval वर पाठवलेला माल ग्राहकाने स्वीकारला तर 6 महिन्यांच्या आत tax invoice जारी करणं आवश्यक आहे, आणि job work चा माल 1 वर्षाच्या आत (capital goods साठी 3 वर्षे) परत आला नाही तर तो deemed supply मानून GST सह tax invoice जारी करावं लागतं.
- Delivery challan सोबत e-way bill आवश्यक आहे का?
- होय, consignment value ₹50,000 पेक्षा जास्त असेल तर. Rule 138 अंतर्गत e-way bill ची अट मालाच्या प्रत्येक हालचालीला लागू होते, मग डॉक्युमेंट tax invoice असो, delivery challan असो किंवा bill of supply. E-way bill तयार करताना document type मध्ये Delivery Challan निवडा आणि challan क्रमांक भरा; वैधता विक्री व्यवहारांप्रमाणेच अंतरावर ठरते.
- Job work साठी delivery challan वर पाठवलेला माल परत आणण्याची मुदत किती आहे?
- पाठवल्याच्या तारखेपासून 1 वर्षाच्या आत माल principal कडे परत यायला हवा; capital goods साठी ही मुदत 3 वर्षे आहे. मुदतीत माल परत आला नाही, तर मुदत संपण्याच्या तारखेला तो job worker ला supply केला असं मानलं जातं: principal ला tax invoice जारी करावं लागतं, देय तारखेपासून व्याजासह GST भरावा लागतो, आणि ते GSTR-1 मध्ये रिपोर्ट करावं लागतं.
- myBillPlease मध्ये delivery challan कसं तयार करावं?
- Documents मध्ये जाऊन New वर क्लिक करा आणि document type मध्ये Delivery Challan निवडा. घेणाऱ्याचे तपशील भरा, HSN codes आणि प्रमाणासह आयटम जोडा, आणि job work, exhibition किंवा approval असं हालचालीचं कारण नमूद करा. Invoice पेक्षा वेगळ्या series मध्ये क्रमांक आपोआप मिळतो; फ्री प्लॅनमध्ये challan सह आठही document types चालतात.
- Delivery challan चं रूपांतर tax invoice मध्ये करता येतं का?
- होय, काही विशिष्ट परिस्थितींत. Approval वर पाठवलेला माल ग्राहकाने स्वीकारला, तर मूळ challan क्रमांकाचा संदर्भ देऊन tax invoice जारी करा; exhibition मध्ये विकल्या गेलेल्या आयटमसाठीही तेच. myBillPlease मध्ये challan निवडा, Convert वर क्लिक करा, आणि आयटमचे तपशील नव्या invoice मध्ये जातात, तर challan ऑडिट ट्रेलसाठी त्याच्याशी जोडलं जातं.
